حضرت عایشه (رض) و دلائل و حکمت ازدواج پیامبر با ایشان

محمد حکیم پور

پیامبر و یارانش هنوز در شعب ابی طالب در محاصره ی اقتصادی و اجتماعی رهبران مکه قرار داشتند که مرگ غمبار خدیجه به سن شصتو هشت سالگی و به قولی دیگر هفتادوسه سالگی اتفاق افتاد.خدیجه که می توانست با رویگردانی از محمد، خود را از حصار قریش نجات بخشد، هرگز چنین نکرد و در کنار محمد به یک زندگی طاقت فرسا در حصار تن در داد. چند روز پس از این حادثه، ابوطالب، عموی وفادار پیامبر نیز –که گویا تنها حامی و مدافع برجسته ی او در برابر قریش بود و به رغم پاره ای تردیدها که در برخی گزارش های تاریخی درباره ی ایمان آوردن او به اسلام مندرج است، هرگز از حمایت محمد دست برنداشت- در همان حصار جان به جان آفرین تسلیم کرد و بدین گونه محمد به فاصله ای اندک دو مدافع و حامی برجسته ی خود را از دست داد؛ شیرازه ی زندگی اش از هم گسیخت . به مصیبتی عظما دچار شد. این مصیبت بر حضرت محمد، چندان گران و ناگوار بود که- چنانکه برخی اصحاب گزارش کرده اند- بسیاری مواقع که با خود تنها می شد، به یاد خدیجه و ابوطالب،از سر درد به شدت میگریست و قطرات اشک بر دیده اش جاری می گشت ؛این تألم و دردمندی البته از یک سو  ناشی از رقّت روح و ظرافت طبع او می بود و از دیگر سو ریشه در این واقعیّت داشت که محمّد(ص)با فقدان خدیجه و ابوطالب، جای خالی آنهارا، چه در خانه و چه در اجتماع مکّیان به شدت احساس می کرد . چه،برای محمّد(ص)دیگر نه یاور نیرومندی در برابر قریش باقی مانده بود که به رعایت او در  برابر حضرتش تماسح به خرج دهند نه سنگ صبوری که مایه ی تسلّای خاطر و آسودگی اندیشه اش در قبال همه یبی حرمتی ها،ناهمگونی ،ناهمدلی ها،نامرادی ها نامرادی هاونامردمی ها باشد .

بدین روی بود که اصحاب حضرتش در صدد تخفیف آلام بی شمار او بر آمدند. آنان به قصدشدند تا خاطر مجروح محمّد(ص) را با عقد دختری نو بالغ و یا زنی بیوه تسلی بخشند .اما از قرائن چنین بر می آید که این نکته همسر جدید محمد(ص) دختر نو بالغ  یا زنی بیوه باشد ،برای او در درجه ی دوم اهمیت بوده است ؛چنانکه ازدواجهای بعدی محمد(ص)نیز این نکته را به روشنی نشان می دهد . اما برای او این موضوع که از قبل خدیجه ازدواجش بتواند یاوری محکم برای خود و پایگاهی استوار برای رسالت اسلامی دست و پا کند و یا حداقل از طریق این ازدواج به وظیفه ی اخلاقی در قبال زنی بی سرپرست مبادرت ورزد، نخستین درجه اهمیت را داشته است. از همین روی بود که محمد(ص) در برابر خواهش و ابرام یارانش برای تجدید فراش تمایلی تقریبا" یکسان نسبت به دختر نوبالغ و یا زن بیوه از خود نشان دهد. چنانکه خوله بنت حکیم روایت می کند که وقتی به پیامبر گفتم: برای تزویج حضرتش هم دختر دوشیزه سراغ دارم و هم زن بیوه، او هم هرگز نگفت دختر دوشیزه دوست دارد یا زن بیوه، بلکه پرسید: دوشیزه کیست و بیوه کدام؟ و وقتی من توضیح دادم که دوشیزه، عایشه دختر ابوبکر ابی قحافه است، و زن بیوه، سوده بنت زمعه؛ فرمود: در مورد هر دو اقدام کن و مذاکره نما.

این مطلب که برای پیامبر دوشیزه یا بیوه بودن همسر، اهمیت چندانی نداشته است از این نکته نیز استنباط می شود که حضرتش در تمام دوران زندگی خود، به رغم زنان متعددی که اختیار کرد، تنها یک دختر دوشیزه-که عایشه باشد –به همسری برگرفت ،بویژه فاصله بسیاری که همسر اول محمد (ص) با همسر دوم او از یک سو فاصله ی سنی بسیاری که  او با دو همسر نخستینش(خدیجه و عایشه) از سوی دیگر داشت، اصولا" با کیفیات روحی و فکری او ترابط چندانی نمی تواند داشت؛ زیرا بعید است که تمایلات عاطفی و غریزی مردی – آن هم انسان کاملی چون محمد(ص) – درباره ی جنس مخالف این همه دامنه ی تغییر پیدا کرده باشد.لذا ازدواج محمد(ص) پنجاه و سه ساله با عایشه نوبالغ حداقل درباره ی جناب ایشان نباید حاوی معنای ویژه ای باشد. اما با این همه، این موضوع پیوسته دستاویز بسیاری از داوری های ناصواب قرار گرفته است. مخالفین پیغمبر کوشیده اند ازدواج او را با عایشه یک سر به عوامل روان شناختی نسبت دهند و حضرت ختمی مرتبت را مسحور عایشه، آن هم در هفتمین بهار زندگی او قلمداد کنند. باری این واقعیت دارد عیشه دو سال بعد – یعنی در نه سالگی- که در عداد همسران محمد(ص) قرار می گیرد، مورد توجه و محبت قلبی روزافزون حضرتش واقع می شود، و محمد(ص) با در نظر گرفتن ظرافت و جنس روح عایشه، هیجان روحی ویژه ی این سن را در این دختر نوبالغ فرو نمی راند، با دقت تمام می کوشد به احساسات او احترام بگذارد، با او همنشینی محادثه و گفتگو کند و از به کار بردن تعابیر و جملات تشویق آمیز درباره ی او خودداری نورزد، و مخصوصا" هنگامی که از کارزار و یا جلسات سیاسی و اجتماعیش به خانه باز می گشت، همواره عایشه را با لقب«حمیرا» [سرخ گونه] مورد خطاب قرار می داد و از او درخواست می کرد با حضرتش همکلام شود:« کلمینی یا حمیری» که اصطلاح تقریبا" جا افتاده و همیشگی محمد(ص) بود. اما او علی رغم اینکه از سوی خداوند این اجازه را داشت که ترتیبی را که دیگر مردان مسلمان بایستی در تماس¬های جنسی خود با همسران متعددشان رعایت کنند، محل توجه و مراعات قرار ندهد ، هیچ گاه به خاطر وصالش به عایشه، از ترتیبی که میان تمام همسرانش مقرر کرده بود عدول نکرد و نه بی تابی برای وصال عایشه نشان داد. اما این درست است که عایشه را به مثابه ی یک همسر همواره مورد تکریم قرار می داد، ولی این تکریم ویژه ی فقط عایشه نبود.او حتی زن درگذشته خود خدیجه را با اینکه بیش از پانزده سال از پیغمبر(ص) بزرگ¬تر بود، به گونه ای و به تعابیری مورد ستایش و تکریم قرار می داد که گاه حسادت و اعتراض عایشه را بر می انگیخت.

پس با این همه، اصولا" نباید هیچ دلیل قانع کننده ای در دست باشد که به اعتبار آن بتوانیم گفت ازدواج پیمغبر(ص) با عایشه ازدواجی از سر عشق ویژه ی آن جناب نسبت به این دختر نوبالغ بوده است. زیرا مضحکانه است کسی ادعا کند عایشه هفت ساله، دل محمد(ص) پنجاه و سه ساله را با جادوی عشق، مسحور کرده بود! از سوی دیگر این ازدواج به نظر می رسد به خاطر مصلحتی خانوادگی نیز بود؛ زیرا عایشه در این سن و سال به هیچ روی نمی توانست جای خالی خدیجه را برای فرزندان پیامبر(ص) – که کوچکترین ایشان، یعنی فاطمه، همسن خود عایشه بود – پر کند.

 در اینجا به طور ناخودآگاه این پرسش برای یک محقق بی طرفی که قصد کشف حقیقت را دارد، پیش می آید که اگر مقتضیات روحی و غریزی محمد(ص) و یا مصالح خانوادگی وی، ازدواج او را با عایشه اقتضاء و ایجاب نمی کرد، پس چه دلیلی داشت حضرتش در آن سن و سال، دختری نوبالغ را به همسری خود اختیار کند؟ این پرسش به ویژه در سده ی اخیر مخصوصا" از جانب مستشرقانی چون مویر، امیل درمنگهایم، واشنگتن آرنیچ و لامانس فراوان مطرح شده بی آنکه کوشش و مساعی مسئولانه و ارزنده ای برای کشف حقیقت در این مورد مبذول شود.

اما ما اجمالا" بر این عقیده ایم که ازدواج حضرت محمد (ص)  با عایشه(رض)- که آن هم بنابه بسیاری ازمنابع به پیشنهاد پدر دختر(ابوبکر) و اصرار بیش از حد اصحاب صورت گرفته بود- براساس ملاحضات سیاسی خاصی انجام گرفته بود که قرینه های آن در دیگر ازدواج های پیامبر هم فراوان به چشم می خورد. ما می دانیم که پیامبر به ویژه هنگامی که جنبش اسلامی فراگیر نشده بود، نقطه ی مرکزی تکیهو تأکیدش نه بر امت بلکه بر نخبگان مسلمان بود. او بر اتفاق با مستحکم کردن پیوند خویش با این نخبگان، درصدد ایجاد یک عقبه ی سیاسی، فکری و نظامی محکم و پایدار برای جنبش خویش از یک سو و مقاومت در برابر دشمنان از سوی دیگر بود از این رهگذر همسر گرفتن از این نخبگان مسلمان و همسر دادن به ایشان جزو برنامه های حضرت محمد(ص)؛ به گونه ای که اگر یک محقق بی طرف دقت بیشتری به عمل آورد، ملاحضه خواهد کرد که پیامبر با تمام چهار جانشین بعدی خود –که مسلمانان از آنان به خلفای راشدین یاد می کنند-رابطه ی سببی برقرار ساخته بود: به علی بن ابیطالب دخترش فاطمه را به همسری داده بود، دو دختر خود یعنی رقیه و ام کلثوم را یکی پس از دیگری به عثمان بن عفان تزویج کرده بود، از عمر بن خطاب دخترش حفصه را به همسری گرفته بود و از ابوبکر ابی قحافه نیز دخترش عایشه را به همسری خود برگزیده بود.

افزون بر این همه، محمد در شرایطی عایشه-دختر ابوبکر را به همسری اختیار کرد که در میان مسلمانان کما بیش این نظر پیدا شده بود که تنها زنانی برای همسری حضرت ایشان شایسته اند که بویی از سنت ها و تربیت های دوران جاهلیت نبرده باشند و در دوران جنبش اسلامی  پا به عرصه ی وجود گذاشته باشند.عایشه جزو نسل اول دخترانی بود که در انقلاب اسلامی پرورده شده بودند. او به واقع امر، گلی بود که در گلستان معطر اسلام شکوفه زده بود و اکنون به عقد باغبان این گلستان یعنی جناب محمد(ص) در می آمد گذشته از آن پیامبر در آن هنگام یاور بزرگش ابوطالب را از دست داده بود و لذا یاوری دیگر بایستی جای خالی او را برای پیامبر پر می کرد این یاور، ابوبکر بود. او رئس قبیله ی«بنی تمیم » و از شخصیت های برجسته ی عربستان غربی بود، طبعی آرام و نافذ داشت و تقریبا" اجماعی عمومی در مورد شخصیت احترام برانگیز او در میان اعراب ناحیه ی غربی وجود داشت . اسلام آوردن ابوبکر محمد(ص) را بسیار دلگرم ساخت و حائلی در برابر دشمنان برای حضرت ایجاد کرد؛ بویژه انکه او ثروت مند نیز بود و تقریبا" تمام ثروتش را به پای جنبش اسلامی گذاشته بود. محمد بی شک از رهگذر ازدواج با دختر ابوبکر در اندیشه ی استحکام بخشی به پیوند دینی خود با او بود زیرا پیامبر از نقش فائقه ی پیوندهای نسبی و سببی در وفاداری اعراب نسبت به یکدیگر و پایداری آنها در وداد و دوستیشان و دفاع از یکدیگر در برابر متعرضان به خوبی آگاه بود: موضوعی که امروز به ویژه جامعه شناسی بدوی از آن سخن می گوید.

یک نکته ی دیگر که به رغم پاره ای مناقشات که در خصوص آن رفته ایضاحش بایسته است، این است که دختران در آب و هوای عربستان بسیار زود به بلوغ می رسیده اند و لذا ازدواج عایشه در نه سالگی نباید یک موضوع مخصوصا" قابل توجه و استثنایی محسوب شود. کما اینکه می دانیم دختر خود پیامبر یعنی فاطمه نیز در همین سن- یعنی در نه سالگی-به علی (ع) تزویج شد و حال آنکه کمتر کسی در این خصوص مناقشه کرده است .

-----------------------------------------

منبع: حقوق زن در کشاکش سنت و تجدد

مؤلف: محمد حکیم پور

انتشارات : نغمه نواندیش